Cán bộ Ban Quản lý di tích tỉnh cùng chuyên gia nghiên cứu văn bia tại chùa Chuông.

Những “trang sử đá” vô giá

Sự phát triển mạnh mẽ của ngoại thương trong các thế kỷ XVII - XVIII đã đưa Phố Hiến trở thành điểm hội tụ của nhiều cộng đồng cư dân trong và ngoài nước như người Hoa, Nhật Bản, Hà Lan, Anh, Pháp, Bồ Đào Nha... Sự đa dạng về văn hóa, tín ngưỡng kéo theo nhu cầu xây dựng các công trình tôn giáo, tín ngưỡng và ghi lại dấu ấn bằng văn bia, từ đó hình thành nên hệ thống văn bia độc đáo.

Hệ thống này gồm 41 văn bia chữ Hán và chữ Nôm, có niên đại từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, phân bố tại các di tích thuộc Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Nội dung các văn bia phong phú, từ ca ngợi hiền tài, cảnh đẹp, Phật pháp; ghi chép quá trình trùng tu đình, đền, chùa, đến những giao ước của cộng đồng. Đây là nguồn sử liệu trực tiếp, có độ tin cậy cao, phản ánh quá trình hình thành, phát triển và hưng thịnh của thương cảng xưa qua các thời kỳ lịch sử.

Vượt lên giá trị của những ghi chép thông thường, nhiều văn bia còn mang ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử. Tiêu biểu là hai văn bia chùa Hiến là “Thiên Ứng Tự” có niên đại Vĩnh Tộ thứ 7 (1625) và “Thiên Ứng Tự Bi” có niên đại Vĩnh Thịnh thứ 5 (1709), cung cấp cứ liệu quan trọng khẳng định hoạt động thương mại tại Phố Hiến đã phát triển từ trước năm 1625, trước cả thời điểm xuất hiện các thương điếm phương Tây. Hay bia “Kim Chung tự thạch bi kí - Nhân Dục xã cổ tích truyện” tại chùa Chuông có niên đại Vĩnh Thịnh thứ 7 (1711), ghi lại sự tích và ca ngợi cảnh đẹp thắng tích của chùa Chuông cùng danh tính những người công đức tiền của để sửa chùa và đắp tượng tại chùa. Trên văn bia cũng đề rõ tên của 25 phường/thị cùng những mặt hàng mang đặc trưng của một đô thị cổ sầm uất ở Phố Hiến vào đầu thế kỷ XVIII. Hay hệ thống bia tại Văn Miếu Xích Đằng ghi danh 160 vị đỗ đại khoa từ thời Trần đến thời Nguyễn trên 9 bia đá (khắc từ năm 1888 đến năm 1943), là nguồn tư liệu quý giá giúp hậu thế tìm hiểu thân thế, sự nghiệp của các danh nhân, đồng thời khẳng định Phố Hiến từng là vùng đất học nổi tiếng của trấn Sơn Nam...

Một điểm đặc sắc nổi bật của hệ thống văn bia Phố Hiến là tính đa dạng tộc người và sự giao thoa văn hóa sâu sắc. Bên cạnh các văn bia do người Việt tạo tác, còn có nhiều văn bia của cộng đồng người Hoa tại Đông Đô Quảng Hội, Thiên Hậu Cung... ghi danh các dòng họ và những người có công đóng góp xây dựng, trùng tu di tích. Những dòng chữ khắc trên đá đã tái hiện sinh động đời sống cộng cư, tinh thần hòa hợp, gắn bó giữa người Việt với các cộng đồng ngoại kiều, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đặc sắc của Phố Hiến trong lịch sử.

 Nâng tầm giá trị di sản

Trải qua hàng trăm năm, hệ thống văn bia Phố Hiến được lưu giữ tại chỗ với tính nguyên bản cao. Phần lớn văn tự và hoa văn trang trí trên bia còn rõ nét, có khả năng đọc được. Các văn bia đều có niên đại cụ thể, ghi rõ tên tác giả, người biên soạn, người cung tiến và thời điểm tạo tác. Điều này khẳng định tính xác thực, độc bản và giá trị đặc biệt của nguồn tư liệu.

Ngay từ khi tái lập tỉnh Hưng Yên năm 1997, các cơ quan chuyên môn đã sớm nhận thức được giá trị của hệ thống văn bia Phố Hiến, từ đó triển khai công tác sưu tầm, nghiên cứu và xây dựng kế hoạch bảo tồn lâu dài. Trong những năm qua, công tác quản lý di sản luôn được tỉnh quan tâm, với nhiều giải pháp cụ thể như ban hành quy định bảo vệ di tích, ngăn chặn xâm hại, tổ chức trông coi, bảo quản hiện vật... Tuy nhiên, trước tác động của thời gian và môi trường, một số văn bia đã có dấu hiệu bào mòn, xuống cấp, đòi hỏi những giải pháp bảo tồn khoa học, chuyên sâu và đồng bộ hơn.

Bà Nguyễn Thị Thu Hường, Giám đốc Ban Quản lý di tích tỉnh cho biết: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO ghi danh hệ thống văn bia Phố Hiến là di sản tư liệu khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Hồ sơ đã vượt qua vòng xét duyệt sơ tuyển và đủ điều kiện để hội đồng khu vực họp, xem xét chính thức trong năm 2026. Các chuyên gia quốc tế đã trực tiếp khảo sát và đưa ra nhiều khuyến nghị nhằm bảo tồn hiệu quả di sản, như xây dựng nhà bia, di dời một số bia ngoài trời vào không gian bảo quản phù hợp, hạn chế tác động của thời tiết... Trên cơ sở đó, Ban Quản lý di tích tỉnh đã triển khai nhiều biện pháp cụ thể, đồng thời sắp xếp không gian trưng bày khoa học, tạo điều kiện thuận lợi cho du khách và giới nghiên cứu tiếp cận di sản.

Trải qua nhiều thế kỷ, những tấm văn bia vẫn lặng lẽ lưu giữ ký ức về một thời vàng son của Phố Hiến, không chỉ là di sản quý báu của địa phương mà còn mang giá trị vượt ra ngoài phạm vi quốc gia, góp phần làm sáng rõ lịch sử, văn hóa Việt Nam trong tiến trình giao lưu, hội nhập. Trong tương lai, với sự nỗ lực của các cơ quan chuyên môn và sự chung tay của cộng đồng, hệ thống văn bia Phố Hiến sẽ tiếp tục được bảo tồn, phát huy hiệu quả.

Nguồn: Baohungyen.vn